مبانی دانش سیاسی

مفاهيم اساسي در دانش سياسي(2)

2007-06-24T02:41:00.000-07:00

حكومت:

حكومت به معني مجموعهي نهادهاي مجري احكام ميباشد و كار-ويژههاي اصلي آن وضع و اجراي قوانين است. واژهي حكومت گاه به شيوهي حكم راندن و اداره كردن جامعه نيز تعبير ميشود. براي مثال حكومت ممكن است به طور اقتدارطلبانه يا قانوني و مشروط صورت گيرد و در اين معنا حكومت رژيم سياسي نيز خوانده ميشود.

ملت:

ملت مفهوم پيچيدهاي است كه در مورد عناصر تشكيل دهندهي آن اختلاف نظر وجود دارد.

برداشت سياسي: " ملت مجموعهي افرادي است كه تحت حكومت يك قانون به سر برند." بر حسب سنت انقلاب فرانسه وحدت سازمان سياسي تشكليل دهندهي ملت و هويت ملي است.

برداشت فرهنگي: "بشريت به حكم طبيعت ميان ملتها تقسيم شده است نه به حكم دولتها." ويژگي هويت ملي، زبان است كه دربرگيرندهي سنتها،نمادها،افسانهها و تاريخ هر قوم است.

برداشت سوم: "عامل تكوين هويت ملي داشتن تاريخ مشتركي از دردها و رنجهاي همگاني و خاطرات مشترك تاريخي است." پس هويت ملي تنها براساس قوميت يا سازمان سياسي به وجود نميآيد و شرط عمدهي تكوين هويتملي پيدايش ارادهي باهم زيستن است.

قدرت:

قدرت مجموعهي منابع و ابزارهاي اجبارآميز و غير اجبار آميزي است كه حكومتها براي انجام كار-ويژههاي خود آنها را به كار ميبرند. قدرت مهمترين مفهوم سامان بخش سياست و دانش سياسي است. بحث پيرامون قدرت و راههاي قبضهي آن از قبيل انقلاب و انتخاب و غيره را جامعهشناسي سياسي ميخوانند. براي سنجش ميزان قدرت سياسي ميتوان از عوامل زير بهره جست:

1 حوزهي قدرت: وسعت منطقهي اعمال قدرت

2 طيف يا دامنهي قدرت: عمق نفوذ قدرت در لايههاي مختلف زندگي مردم

3 نتيجهي قدرت: ميزان رضايت يا عدم رضايت مردم

4 شدت تاثير قدرت: ميزان تغيير در رفتار مردم بر اثر اعمال قدرت

5 پيامدهاي قدرت: پيشامدهاي ناشي از اعمال قدرت در جامعه

6 ابزارهاي قدرت: از قبيل ابزارهاي خشونت آميز يا قانوني

7 هزينهي قدرت: مانند صرف هزينهي مالي يا انرژي نيروهاي مسلح

مفاهيم اساسي در دانش سياسي(1)

2007-06-21T02:36:00.000-07:00

مهمترين موضوع دانش سياست، نهاد دولت است. همهي شاخههاي دانش سياسي از منظر خاص خود با پديدهي دولت و قدرتِ دولتي سروكار دارند. فلسفهي سياسي از دولت آرماني سخن ميگويد و بحث از عدالت،فضيلت،اخلاق،برابري و آزادي را به آن پيوند ميدهد. اينك به مهم ترين مفاهيم در دانش سياسي اجمالا اشاره مي كنيم.

دولت:

دولت عاليترين مظهر رابطهي قدرت و حاكميتي است كه به گفتهي ماكس وبر "انحصار كاربرد قدرت مشروع" را در همهي جوامع در اختيار دارد. مهمترين وجه حاكميت دولت، وضع و اجراي قوانين است. قدرت، منبع مورد استفادهي دولت و سياست، مجموعهي اعمال دولت ميباشد. دولت مظهر مصلحت عمومي است و اساسا موسسهاي اخلاقي،مذهبي و اقتصادي نيست و كار-ويژههايي از قبيل حفظ امنيت،حراست از حقوق افراد جامعه، ايجاد همبستگي و تامين حداقل رفاه و آسايش براي مردم از جمله مسئوليتهاي دولت ميباشد. ناگفته پيداست كه دولت پديدهاي چند وجهي است و شالودهي واحدي ندارد.

حاكميت:

حاكميت در نظريهي كلاسيك به معني عاليترين اقتدار در دولت است كه ممكن است در يك فرد يا در مجمعي از افراد تجلي يابد. قانون، حكم شخص يا نهاد واجد حاكميت است. از اين رو در دموكراسيها حاكميت از آن پارلمان است كه طبق تعريف نميتواند محدود به حدود قانوني بالاتر از خود باشد. حاكميت در حقوق بينالمللي نيز به معناي آزادي هر دولت از كنترل و مداخلهي خارجي است.

سياست:

سياست به مفهوم عمل اخذ تصميم و اجراي آن است. دولت براي اخذ و اجراي تصميمات به عنوان سياست نياز به قدرت و توجيه قدرت يعني اقتدار، مشروعيت و ايدئولوژي دارد. ملاك تنوع در سياست، اساس تقسيم بندي نظامهاي سياسي است. براي مثال شيوهي تصميم گيري در دموكراسيها و ديكتاتوريها متفاوت است. قدرت، اجبار، نفوذ، فشار و غيره ابزارهاي سياست شمرده ميشوند. موضوع(يا مفعول) عمل سياست يعني مردم بواسطهي همان ابزارها از تصميمات دولت پيروي ميكنند. سياست فعاليتي گروهي است و همواره به دو يا چند بازيگر نياز دارد.

سرشت دانش سياسي

2007-06-20T02:52:00.000-07:00

مفهوم علم سياست:

در علم سياست از دو مفهوم ميتوان سخن گفت كه مفهوم "خرد" آن با سياستها،اعمال،شيوهي اِعمال قدرت و نحوهي ادارهي امور جامعه توسط نهادهاي حكومتي و مفهوم "كلان" آن با قدرت به معناي كلي، تكوين،استمرار و زوال حكومتها، فلسفههاي سياسي و ... سروكار دارد. از اين رو در تعبيرهاي مختلف، دانش سياسي به عنوان دانش قدرت،دولت،رفتار و تصميم گيري سياسي و ادارهي امور عمومي تعريف شده است.

شأن علمي سياست:

اگوست كنت علوم را بر اساس دو محور طبقه بندي مي كرد: كليت و تركيب. براي مثال رياضيات از نوع اول و احكام صادرهي آن كلي و جامعهشناسي از نوع دوم و نتايج آن جزيي است. رياضيات دانشي انتزاعي است اما علم جامعه با موضوعات پيچيده و چند وجهي سروكار دارد و در آن جدايي كامل ميان ذهن و عين ممكن نيست. سياست نيز از نوع علوم تركيبي است كه علمي كردن آن به شيوهي دانشهاي طبيعي تنها در قرون نوزده و بيست به اوج خود رسيد.

سودمندي دانش سياسي:

اگرچه دانش آموختهگان علم سياسي لزوما سياست مدار نيستند و سياست مداران نيز غالبا به اين علم آگاهي ندارند، اما اصولا دانش در كنار ثروت يا تعلق به طبقهي خاصي مانند روحانيت يكي از منابع فرعي كسب قدرت سياسي در تمامي جوامع ميباشد. از طرفي تحولات سياسي بر كل حيات جامعه تاثير ميگذارند. جنگ،انقلاب يا كودتا پيامد يك سوء تصميم و اصلاحات فرهنگي، ديني و ... نيز حاصل يك حسن تصميم ميباشند. بنابراين سياست در تمامي شئونات زندگي انسانها تنيده شده، تعيين كننده ترين عامل در زندگي ايشان است و فرد به محض تولد در چشم انداز قدرت دولتي قرار ميگيرد: سرشماري ميشود، شناسنامه ميگيرد و ...

سابقهي علم سياست به مفهوم جديد:

سابقهي كوشش براي تأسيس علم سياست به مكتب اثباتگرايي در قرن نوزدهم بازميگردد. اثباتگرايان پيشرفت علوم طبيعي را نتيجهي رهايي از قيد و بند نگرشهاي متافيزيكي ميدانستند و در پي كاربرد همان روشها در علوم اجتماعي و سياسي بودند. اگوستكنت سياست را در مقايسه با فيزيك، فيزيك اجتماعي ميدانست. ميراث اثباتگرايي به رفتارگرايي در قرن بيستم رسيد. پس از جنگ جهاني دوم گرايشهاي علمي و تجربي گوناگوني در دانش سياسي ظاهر شدند كه مهمترينشان عبارتند از : نگرش سيستمها، نگرش كاركردي، نگرش كنش عقلاني.

مقدمه

2007-06-20T02:49:00.000-07:00

"منظور از آموزش مدني، انتقال آگاهيها و ديدگاههايي به عامهي مردم است كه آنها را هرچه بيشتر براي احراز شأن شهروندي در جامعهاي مردم سالار آماده سازد. اگر بتوان گفت كه سرشت نظام سياسي در هر كشوري به نگرشهاي اكثريت مردم در آن بستگي دارد، در آن صورت آموزش دانش سياسي در سطحي گستردهتر از مراكز علمي و دانشگاهي مي تواند بر سرشت نظامهاي سياسي تأثير بگذارد."*
*: برگرفته از مقدمهي مجموعهي دانش سياسي به قلم دكتر حسين بشيريه